Το 1994, ευθύς με την ανάληψη των καθηκόντων μου ως Υπουργού Παιδείας, ζήτησα τη συνεργασία του ΟΟΣΑ για την αξιολόγηση του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος. Στην θετική τους ανταπόκριση επέμενα να μην υπάρξουν ταμπού. Τα τελικά συμπεράσματα, τα οποία δημοσιεύτηκαν λίγο πριν τις εκλογές του 1996, ανέφεραν μεταξύ άλλων:

'Ό δάσκαλος/ καθηγητής είναι ο κύριος πόρος στον χώρο της εκπαίδευσης. Είναι απαραίτητο: να προσλαμβάνονται κατ' επιλογήν και όχι με βάση την επετηρίδα, να είναι αποτελεσματικά εκπαιδευμένοι, και με κάθε υποστήριξη (δια μέσου της κατάρτισής των από υπηρεσιακούς παράγοντες, της σωστής καθοδήγησης και των καλυτέρων συνθηκών εργασίας) ώστε να μετατραπούν οι ίδιοι από μια απλή δύναμη σ΄ ένα πλήρες επαγγελματικό εκπαιδευτικό σώμα."

"Επειδή πολλοί πρέπει να περιμένουν πάνω από 10 χρόνια για τον διορισμό τους (με το σύστημα της επετηρίδας), σχετικά ηλικιωμένοι δάσκαλοι, των οποίων η γνώση έχει καταστεί ξεπερασμένη, εισέρχονται στο διδακτικό σώμα. Τα ικανότατα νέα στελέχη της επετηρίδας έχουν ίσως για πολύ καιρό προσληφθεί σε διαφορετική εργασία"

Θα μπορούσα, από την μικρή εμπειρία μου στο ΥΠΕΠΘ να προσθέσω τα παρακάτω: Η επετηρίδα επιτείνει το πρόβλημα ανεργίας των εκπαιδευτικών και γενικότερα πτυχιούχων, υποβαθμίζει την ποιότητα της παρεχόμενης εκπαίδευσης στα σχολεία και στα Πανεπιστήμια. Τέλος δεν διαμορφώνει μια επαγγελματική συνείδηση, που ένα συνδικαλιστικό όργανο όπως της ΔΟΕ ή της ΟΛΜΕ θα έπρεπε να επιδιώκουν.

Ειδικότερα:

Η λογική της επετηρίδας επιτείνει την ανεργία των εκπαιδευτικών

Η ψευδαίσθηση της "σίγουρης" θέσης στο δημόσιο λόγω της επετηρίδας έχει τρεις άμεσες επιπτώσεις στην ανεργία των εκπαιδευτικών.

Ένας σημαντικός αριθμός, λόγω της επετηρίδας, ούτε αναζητά νέα, διαφορετική και μόνιμη επαγγελματική διέξοδο ούτε αποφασίζει να αλλάξει επαγγελματικό προσανατολισμό. Συμβιβάζεται με το να ετεροαπασχολείται, να υποαπασχολείται ή να παραμένει άνεργος αναμένοντας τον διορισμό. Ο διορισμός μπορεί να μην γίνει, ή όταν γίνει θα έχει υποαπασχοληθεί ο εκπαιδευτικός για πολλά χρόνια. Πολλοί ακόμα παραιτούνται μετά τον διορισμό βλέποντας ότι δεν είναι η θέση και το επάγγελμα που θα ήθελαν. Ίσως βρεθούν εκτός σχολείου έχοντας απλώς κρατήσει μια θέση στην επετηρίδα χωρίς να προετοιμαστούν για άλλο επάγγελμα που να τους ικανοποιεί και να τους διασφαλίζει ένα ικανοποιητικό και μόνιμο εισόδημα. Όλα τα παραπάνω επιτείνουν την στρέβλωση της αγοράς εργασίας και αυξάνουν την ανεργία στην χώρα μας.

Ένας αριθμός εκπαιδευτικών, ιδιαίτερα από τις καθηγητικές σχολές αλλά και από τα παιδαγωγικά τμήματα, δεν ενδιαφέρεται να ασκήσει το επάγγελμα του εκπαιδευτικού. Δεν προσανατολίζονται όμως, σοβαρά, προς άλλες επαγγελματικές κατευθύνσεις. Αρκούνται να περιμένουν στην "Ουρά" της ανεργίας, γραμμένοι στην επετηρίδα - κρατώντας την όλο και πιο εκτενή - έχοντας την, θεωρητική μόνο, "σιγουριά" του διορισμού τους κάποτε στο μέλλον.

Τέλος, ένας αριθμός πτυχιούχων εκπαιδευτικών που δεν είναι άνεργοι ούτε υποαπασχολούμενοι και έχουν αναπροσανατολιστεί προς άλλο επάγγελμα. Ο εκπαιδευτικός αυτός παραμένει όμως στην επετηρίδα, διότι θεωρεί το δημόσιο ένα "αποκούμπι". Μπορεί, όταν κληθεί, να αποφασίσει να εγκαταλείψει το επάγγελμα που ασκεί, ή ακόμα να διατηρήσει και τα δύο και να ασχοληθεί με την εκπαίδευση ως πάρεργο ή μόνο και μόνο για να συνταξιοδοτικούς λόγους. Καταλαμβάνει έτσι μία θέση εργασίας - την οποία δεν χρειάζεται - μια θέση που κάλλιστα θα μπορούσε να δοθεί σε νεότερο και πιθανώς άνεργο εκπαιδευτικό που χρειάζεται δουλειά.

Επετηρίδα και ποιότητα σπουδών:

Η επετηρίδα δημιουργεί πολλαπλά προβλήματα για την ποιότητα των σπουδών, που και αυτή με την σειρά της αντικατοπτρίζεται στο μεγάλο θέμα 'απασχόληση' .Ειδικότερα:

Η ψευδαίσθηση της σιγουριάς της επετηρίδας δημιουργεί αντικίνητρα στα ίδια τα πανεπιστήμια να δώσουν τις απαραίτητες γνώσεις στον νέο φοιτητή ώστε να μπορεί να "σταθεί στα δικά του πόδια" στον "έξω κόσμο" της αγοράς. Η επετηρίδα αποτελεί αντικίνητρο για τον φοιτητή να αποκτήσει επιπλέον γνωστικά αντικείμενα και δεξιότητες μέσα στο πανεπιστήμιο. Δεν αποκτά επί πλέον γνώσεις που θα του είναι χρήσιμα για την διεύρυνση και ανανέωση του ρόλου του ως εκπαιδευτικού (π.χ. ιστορικός που να έχει γνώσεις ψυχολογίας, φιλοσοφίας, λογοτεχνίας, πληροφορικής, κλπ). Αποκτά κατά τεκμήριο τις ελάχιστες δυνατές τυπικές γνώσεις που απαιτούνται για να γίνει εκπαιδευτικός στο δημόσιο.

Ουσιαστικά αποκλείει τον νέο απόφοιτο από επαγγέλματα που σχετίζονται με την εκπαίδευση αλλά δεν είναι αναγκαστικά "δάσκαλος" ή "καθηγητής". Π.χ. διοίκηση της εκπαίδευσης, οργάνωση προγραμμάτων εκπαίδευσης ενηλίκων, εκπαίδευση στον χώρο δουλειάς, εκπαιδευτικός σύμβουλος σε εταιρίες ή σε δημόσιους οργανισμούς, εμψυχωτής για προγράμματα πολιτιστικά στην τοπική αυτοδιοίκηση, ψυχολόγος σχολείου, εκπαίδευση μεταναστών και μειονοτήτων, οργάνωση προγραμμάτων σπουδών, δημιουργία προγραμμάτων σπουδών στα πολυμέσα (multimedia), οργάνωση εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, κλπ. Για να διαμορφωθούν παρόμοια προγράμματα απαιτείται και μια επανάσταση νοοτροπίας και στα πανεπιστήμιά μας. Κάτι που ελπίζω έπεται των σημερινών μεταρρυθμίσεων.
 
 

Η αναμονή στην επετηρίδα

Η αναμονή στην επετηρίδα έχει καθοριστικές επιπτώσεις στην ποιότητα σπουδών στα σχολεία. Όταν διοριστεί ο εκπαιδευτικός έχει απομακρυνθεί από το γνωστικό του αντικείμενο για πολλά χρόνια και έχουν απαξιωθεί οι γνώσεις του. Συνήθως ο πρωτοδιοριζόμενος βρίσκει θέση μόνο σε ακριτική περιοχή. Λόγω αναμονής στην επετηρίδα έχει μια ηλικία, ίσως οικογένεια και έναν τρόπο ζωής που τον ωθούν να ζητά απόσπαση. Αδικείται έτσι ένα μεγάλο μέρος της επαρχίας.

Όταν φθάσει να μετατεθεί στην πόλη συνήθως είναι πια μεγάλης ηλικίας και αρκετά κουρασμένος ψυχικά. Δημιουργείται πολλές φορές, λόγω της διαφοράς ηλικίας και νοοτροπίας, μια απόσταση μεταξύ εκπαιδευτικού και της πιο πολυπληθούς και "ανήσυχης" νεολαίας της πόλης.

Εξάλλου, ο εκπαιδευτικός συνταξιοδοτείται μετά από λίγα χρόνια υπηρεσίας, που επιβαρύνει πρώτα απ' όλα τα οικονομικά του ιδίου αλλά και τον κρατικό προϋπολογισμό, αλλά είναι και κοινωνικά άνισο προς άλλες κατηγορίες εργαζομένων.

Όταν έθεσα προ ετών το θέμα της επετηρίδας υπήρξε αντίδραση. Σήμερα έχουν ωριμάσει οι συνθήκες για την αλλαγή του συστήματος.

Σε μια ανοιχτή ευρωπαϊκή αγορά εργασίας θα αυξηθεί ο αριθμός της προσφοράς δασκάλων και καθηγητών. Το άνοιγμα της αγοράς εργασίας στο χώρο της εκπαίδευσης δημιουργεί και την ανάγκη να προσδιοριστούν σαφείς κανόνες και υψηλές προδιαγραφές για την άσκηση του επαγγέλματος. Αυτοί οι κανόνες δεν μπορούν να περιοριστούν στο απλό της απόκτησης ενός πτυχίου.

Εξάλλου, με το σημερινό σύστημα είναι αδύνατο ν' αυξηθούν οι προσλήψεις στο δημόσιο διότι δεν υπάρχουν οι ανάγκες, αφού: Η αναλογία καθηγητών και δασκάλων προς μαθητές είναι από τις καλύτερες στην Ευρώπη. Ενώ αντίστοιχα έχουμε μείωση κατά 1/3 του μαθητικού πληθυσμού την τελευταία δεκαετία. Το γεγονός αυτό έχει μειώσει δραματικά τις ανάγκες των σχολείων σε διδακτικό προσωπικό.

Βασικός δείκτης ποιότητας στα εκπαιδευτικά συστήματα είναι οι αναλογίες μαθητών/εκπαιδευτικών κατά βαθμίδα εκπαίδευσης. Και ήταν επί διακυβέρνησης ΠΑΣΟΚ που οι δείκτες βελτιώθηκαν δραστικά. Πράγματι, η Ελλάδα σήμερα δεν έχει να ζηλέψει τίποτα στον τομέα αυτό σε παγκόσμιο επίπεδο. Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΟΣΑ, στην Α/θμια εκπαίδευση η αναλογία μαθητών/δασκάλων είναι 18/1 στην Ελλάδα όταν στην Αγγλία είναι 22,2/1 στην Γαλλία 22,7/1 και στην Ισπανία 19,7/1 στη Β/θμια εκπαίδευση είναι για την Ελλάδα 14,5/1 όταν στην Αγγλία είναι 16/1 και στην Ισπανία 16,2/1.

Αντίστοιχα ο μαθητικός πληθυσμός μειώνεται δραστικά. Προ δεκαετίας οι γεννήσεις ήταν της τάξης των 150.000 το χρόνο. Τα τελευταία χρόνια είναι μόνο 100.000. Αυτό σημαίνει ότι οι τάξεις όλο και μειώνονται. Σημαντική μείωση έχει επέλθει στα δημοτικά σχολεία και η μείωση αγγίζει και τα Γυμνάσια.
 
 

Επετηρίδα: η κορυφή του παγόβουνου

Όπως και σε όλα τα άλλα επαγγέλματα έτσι και για τον εκπαιδευτικό υπάρχει η ανάγκη συνεχούς αναπροσαρμογής του επαγγέλματος και ανανέωσης των γνώσεων. Η κοινωνία, ο πολίτης, έχει νέες απαιτήσεις και ζητά εξειδικευμένες γνώσεις, ποιότητα γνώσεων και υπηρεσιών καθώς και μια πλειάδα αντικειμένων που δεν προσφέρονται στο δημόσιο σχολείο ή που δεν γνωρίζει ο εκπαιδευτικός από τις σπουδές του στο πανεπιστήμιο: ψυχολογία, επαγγελματικό προσανατολισμό, παιδαγωγική, πληροφορική, συνδυασμό γνωστικών αντικειμένων. Ζητά επίσης ο πολίτης πρόσθετες γνώσεις όπως, ιταλικά, ισπανικά, ή άλλες γλώσσες, χορό, θέατρο, μουσική - πιάνο, κιθάρα, καράτε, κολύμπι, χρήση ηλεκτρονικών υπολογιστών, άλλες μορφές ψυχαγωγίας, κλπ. Παράλληλα, μαθητές και γονείς δεν είναι ικανοποιημένοι με τις προσφερόμενες στο σχολείο υπηρεσίες από πλευράς ποιότητας και αριθμού ωρών. Π.χ αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, πληροφορική, ενισχυτική διδασκαλία, αθλητισμός, κλπ. Η παραπάνω πραγματικότητα έχει γίνει η αιτία της άνθισης της "παραπαιδείας" των φροντιστηρίων και των ιδιαίτερων, πολλών ιδιωτικών κέντρων γλώσσας, χορού, μουσικής, κλπ. ή και της προτίμησης πολλών για την Ιδιωτική εκπαίδευση.

Παράλληλα, η σχολική μονάδα δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στις ανάγκες που θέτει η κοινωνία γονέας και μαθητής - για τους εξής λόγους:

• το αναλυτικό πρόγραμμα δεν επιτρέπει παρεκκλίσεις και προσαρμογές στις διαφοροποιημένες ανάγκες των παιδιών και του κάθε σχολείου.
• η επετηρίδα δεν δημιουργεί εκπαιδευτικούς με γνωστικούς ορίζοντες και δυνατότητα προσαρμογής και αναπροσαρμογής στα νέα δεδομένα. Οι εκπαιδευτικοί προσλαμβάνονται για να "εκτελέσουν" αυτό το ισοπεδωτικό αναλυτικό πρόγραμμα - και τίποτε άλλο.

Το μεγάλο πρόβλημα της ανεργίας πολλών αποφοίτων και ιδιαίτερα των αναπληρωματικών, χρειάζεται με κοινωνικό διάλογο να αντιμετωπισθεί. Δύο είναι οι οδοί επίλυσης α) της σταδιακής τους απορρόφησής τους στο εκπαιδευτικό σύστημα και β) την επιδότηση της μετεκπαίδευσής τους για καινούργια επαγγέλματα της επιλογής τους.

Τέλος η κατάργηση της επετηρίδας θέτει ένα νέο μεγάλο θέμα. Τη ριζική αλλαγή των προγραμμάτων σπουδών στα ΑΕΙ και ΤΕΙ, την αξιολόγησής τους και την καλύτερη σύνδεσή τους με τις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας μας. Η αποδέσμευση του πτυχίου από το δικαίωμα άσκησης επαγγέλματος απαιτεί νέα μεταρρύθμιση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Ελπίζω να είναι το επόμενο στάδιο μέτρων του Υπουργείου Παιδείας.